Cyfrowe eksperymenty z dźwiękiem sięgają lat 50. XX wieku. Już wtedy naukowcy potrafili zmusić komputer do wygenerowania fali pochodzącej ze świata zer i jedynek. Komercyjne instrumenty cyfrowe pojawiły się w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia.
Dlaczego Yamaha DX7 z 1983 roku miała się okazać zabójcą analogu? Przecież nie była nawet pierwszym cyfrowym syntezatorem. Przed nią na rynku zaistniały takie maszyny jak Synclavier (1977) czy Fairlight CMI (1979). Yamaha DX7 nie była też pierwszym syntezatorem wykorzystującym syntezę FM (frequency modulation). Przed nią Japończycy wprowadzili model GS1 (1980). O co więc chodzi?
Śmierć analogu?
Trudno określić moment śmierci technologii analogowej i narodzin cyfrowej. A jeszcze trudniej stwierdzić, czy w ogóle miał on miejsce. Fani dobrego dźwięku zdają sobie sprawę, że większość cyfrowych sprzętów do słuchania muzyki musi zawierać także obwody analogowe. W świecie syntezatorów cyfra starzeje się szybciej, zaś analog bywa ponadczasowy. Nie zmienia to faktu, że tzw. „vintage digital” wiele osób kocha równie mocno jak analog. Ani tego, że cyfrowe syntezatory wywarły ogromny wpływ na historię muzyki rozrywkowej.
Synclavier (1977-1993)
Synclavier w rozbudowanej wersji
Gdyby w latach 80. XX wieku istniał odpowiednik luksusowego jachtu wśród instrumentów, Synclavier z pewnością zakwalifikowałby się do tej kategorii. I wcale nie chodzi o łódź, którą wynajmujecie za 700 zł za dobę na Mazurach, tylko o pełnomorski jacht z załogą. To nie był zwykły instrument, tylko skomplikowany system, a nawet kompletne laboratorium dźwięku, które sprawiło, że tradycyjne studia nagraniowe z kilometrami taśm magnetycznych zaczęły wyglądać jak eksponaty z muzeum techniki.
Wszystko się zaczęło od wizji inżynierów i muzyków z Dartmouth College w USA. W 1976 roku powstał prototyp, ale to premiera Synclaviera II (1980) wstrząsnęła rynkiem. Kiedy konkurencja oferowała charakterne, ale prostsze syntezatory o ograniczonych możliwościach, firma New England Digital (NED) dostarczyła potężną jednostkę obliczeniową, zamkniętą w ciężkiej stalowej obudowie, połączonej z elegancką klawiaturą. Całość wykończono drewnem, a elementem najbardziej przyciągającym uwagę stał się ciężki metalowy potencjometr.
Cena była zaporowa dla większości muzyków. Najprostsze zestawy zaczynały się od 25 tysięcy dolarów, a rozbudowane konfiguracje z terminalem komputerowym i dyskami twardymi sięgały pół miliona. W 1980 roku! Synclavier stał się symbolem statusu. Mieli go tylko najwięksi muzycy i najlepsze studia.
Sprzęt bazował na syntezie addytywnej. Polegała ona na budowaniu dźwięków poprzez dodawanie do siebie pojedynczych fal. Dzięki temu brzmienia były nieskazitelnie czyste, ostre i dynamiczne. Instrument pozwalał również na płynne przechodzenie z jednej barwy w drugą w czasie rzeczywistym. Można było na przykład grać dźwięk fletu, który płynnie zamieniał się w metaliczne uderzenie młotem.
Synclavier jako jeden z pierwszych oferował próbkowanie 100 kHz. Dla porównania, standard CD przewiduje 44,1 kHz. Oznaczało to, że rejestracja była bardziej precyzyjna niż cokolwiek, co udało się nagrać wcześniej. Pozostawało zapewnić odpowiednie mikrofony, pomieszczenie oraz resztę toru dźwiękowego i już można było nagrywać arcydzieła. Synclavier był również czymś na kształt pierwszego DAW albo raczej „wizualnego samplera”. W czasach, kiedy błędy w nagraniu poprawiało się, tnąc taśmę magnetofonową nożyczkami, Synclavier oferował edycję na ekranie monitora. Można było zobaczyć kształt fali, modyfikować dźwięk i dowolnie przesuwać go za pomocą myszki lub pokrętła. Instrument pojawił się m.in. w nagraniach Michaela Jacksona (np. w charakterystycznym wstępie do utworu „Beat It”). Muzyk zakochał się w maszynie do tego stopnia, że nabył kilka egzemplarzy do swoich posiadłości. Frank Zappa z kolei kupił urządzenie, bo był zmęczony artystycznymi sporami z wynajmowanymi instrumentalistami. Synclavier nigdy się nie męczył i nie negocjował honorariów. Pojawił się również w ścieżkach dźwiękowych takich filmów jak „Gwiezdne wojny” czy „Tron”.
Fairlight CMI (1979-1989)
CMI Fairlight
Bardziej znany od Synclaviera Fairlight CMI był nie tyle jednym z pierwszych cyfrowych syntezatorów, co kombajnem, na którym można było budować aranże. Jeśli Synclavier to coś na kształt luksusowego jachtu, to Fairlighta można porównać do promu kosmicznego.
Zaczęło się od wizjonerskich poszukiwań Petera Vogla i Kima Ryrie w Sydney w Australii. W 1979 roku światło dzienne ujrzał Fairlight CMI Series I. Gdy ówczesne syntezatory próbowały naśladować instrumenty za pomocą filtrów i oscylatorów, Australijczycy wpadli na genialny pomysł: zamiast generować dźwięk, postanowili „ukraść” go naturze poprzez proces samplingu, czyli cyfrowego zapisu rzeczywistych odgłosów. Wczesne modele Fairlighta kosztowały około 18 tysięcy funtów brytyjskich, co w 1980 roku odpowiadało wartości sporego domu. Wraz z premierą potężniejszej Series III cena poszybowała w okolice 60 tysięcy funtów. Był to wydatek zarezerwowany dla elity branży. Posiadanie Fairlighta CMI było ostatecznym potwierdzeniem sukcesu artysty.
Sprzęt pozwalał nagrać dowolny dźwięk – od uderzenia w kowadło, po śpiew ptaka, następnie rozłożyć go na klawiaturze, jak skalę wybranego instrumentu. Charakterystyczne brzmienie wynikało z niskiej, 8-bitowej rozdzielczości, która nadawała barwie ziarnisty, ale modny wtedy cyfrowy sznyt.
Fairlight CMI stanowił przełom w interakcji człowiek-maszyna. Zamiast myszki, którą znamy z późniejszych komputerów, oferował pióro świetlne. Muzyk mógł dosłownie rysować na ekranie monitora, edytując kształt fali dźwiękowej lub układając nuty w sekwencerze. W świecie zdominowanym przez tradycyjne suwaki sterowanie poprzez ekran dotykowy było jak urzeczywistniona fantazja.
Instrument zdefiniował brzmienie pierwszej połowy dekady, pojawiając się w rękach największych innowatorów. Peter Gabriel był pierwszym właścicielem CMI w Wielkiej Brytanii i wypełnił jego charakterystycznymi dźwiękami album „Melt”. Kate Bush stworzyła przy jego pomocy „Hounds of Love”, a charakterystyczny dźwięk tłuczonego szkła (efekt Orch 5) stał się ważnym elementem muzyki pop i hip-hop.
Stevie Wonder, Jean-Michel Jarre, Herbie Hancock oraz Duran Duran wykorzystywali Fairlighta do przesuwania granic tego, co do tej pory było możliwe w studiu. Instrument nie tylko grał, ale tworzył nowe brzmienia, które dziś są już klasyką. Jego największą wadę stanowiła mała pamięć – wczesne modele oferowały zaledwie około sekundy sampla niskiej jakości – co zmuszało muzyków do kreatywności. System operacyjny wczytywał się z wielkich, 8-calowych dyskietek, które były tak delikatne, że muzycy często trzymali ich kopie w lodówkach, bo ciepło szkodziło nośnikowi.
Warto pamiętać, że na początku lat 80. pojawiła się prostsza wersja cyfrowego samplera: Emulator. Zyskał dobrą opinię, ale nie miał już takiej siły przebicia – rynek odpowiedział innymi celnymi strzałami. Większą popularnością cieszył się jego następca z połowy dekady. Emulator II zasługuje na oddzielny rozdział, ale do tego zestawienia się nie zmieścił. Wspominam o nim dla porządku.
Reklama CMI Fairlight z podwójną klawiaturą
Yamaha DX7 (1983-1989)
Reklama DX7
Czas na królową lat 80., czyli instrument prawdziwie przełomowy. Yamaha DX7 była o wiele bardziej przystępna cenowo, kompaktowa i niesamowicie świeża, jeśli chodzi o zapisane w jej pamięci brzmienia. Dało się ją również programować samemu, choć szło to opornie, ponieważ Japończycy stworzyli skomplikowane menu. Fabryczne ustawienia okazały się jednak na tyle atrakcyjne, że zdefiniowały sound hitów dekady.
Była to jednak broń obosieczna, ponieważ w pewnym momencie niektóre barwy stały się bardzo popularne. Preset 11 znalazł się zarówno na płycie George’a Michaela, jak i George’a Bensona. Formuła zatem wyczerpała się dość szybko, a instrument po zaledwie dekadzie wydawał się anachroniczny. Pamiętam czasy, kiedy w pełni sprawną Yamahę DX7 można było nabyć za 1000 zł. Używanych egzemplarzy było mnóstwo, ponieważ samej „siódemki” wyprodukowano 200 tysięcy. A przecież były jeszcze późniejsze edycje, opatrywane kolejnymi numerami. Jednak pomimo faktu, że kolejne serie były zbliżone do oryginału, a wcześniej stworzono model DX1 (droga, limitowana edycja, tylko 140 egzemplarzy), to właśnie DX7 stała się swego czasu tą najbardziej modną i poszukiwaną. Poza największymi hitami lat osiemdziesiątych pojawiła się w ambientach Briana Eno czy elektronicznych podróżach Jean-Michela Jarre’a. Ten pierwszy jest zresztą znany z faktu, że jako jeden z niewielu potrafił instrument zaprogramować i ogarnąć skomplikowane menu, choć doceniał fabryczne presety i uważał, że nie ma potrzeby zmieniać tego, co jest dobre.
Nowa Yamaha DX7 kosztowała około 2000 dolarów. Cena na rynku wtórnym wahała się pomiędzy 200 a 1200 USD. Jeżeli młodego muzyka nie było stać na sprzęt prosto ze sklepu, szybko mógł wejść do przebojowego grona za niewielkie pieniądze. Sytuacja wyglądała podobnie, jak z monitorami Yamaha NS10, które stały się w pewnym momencie tak popularne, że występowały w poważnych studiach tuż obok drogich odsłuchów. Dawały bowiem obraz tego, jak miks może zabrzmieć na zwykłym sprzęcie domowym.
Czym DX7 wyróżniała się od strony technicznej? Syntezę FM opracował w latach 1967-1968 na uniwersytecie Stanforda (USA) Johna Chowning. Została opatentowana w roku 1975 i niedługo po tym Yamaha wykupiła na nią licencję. Równolegle Casio opracowało podobny rodzaj syntezy, wykorzystany w syntezatorach z serii „CZ”. Nie zdobył jednak aż takiego uznania. Licencja Yamahy wygasła w 1995 roku i od tego czasu synteza FM jest wykorzystywana w wielu współczesnych syntezatorach, m.in. w cudownej butikowej maszynie C15 manufaktury Nonlinear Labs.
Czym jest synteza FM i czym różni się od syntezy addytywnej lub tradycyjnej syntezy analogowej? Synteza analogowa to przede wszystkim proste fale akustyczne w kształcie sinusów, zębów piły i kwadratów. Generator fali wypuszcza sygnał w określonej – definiowanej przez użytkownika lub możliwości instrumentu – formie. Sygnał przechodzi przez różne filtry. W zależności od stopnia zaawansowania instrumentu, użytkownik ma do dyspozycji określoną liczbę i jakość etapów. Wszystko odbywa się na zasadzie prawdziwego ruchu elektronów. Dlatego syntezator analogowy wydaje się czymś nieprzewidywalnym, magicznym i organicznym, a dzięki realnemu, fizycznemu istnieniu fali od samego początku brzmienie odbieramy jako naturalne i ciepłe. By zapobiec utracie kontroli typowej dla tradycyjnych konstrukcji, we współczesnych stosuje się nowoczesne cyfrowe procesory, monitorujące przebieg zdarzeń. Dlatego m.in. możemy liczyć na to, że analog się nie rozstroi w najmniej odpowiednim momencie. Znajomy dyrygent opowiadał mi, że w młodości musiał owijać kocem prosty syntezator analogowy, na którym grał w kościele, ponieważ kiedy ludzie otwierali drzwi i do środka wpadało zimne powietrze, wariował mu strój.
Synteza FM polega bardziej na obliczeniach niż fizycznej wędrówce dźwięku. Do fali podstawowej jest generowana fala dodatkowa. Obie oddziałują na siebie w czasie rzeczywistym i w ten sposób powstają brzmienia bardziej złożone, dzwoniące, kryształowe, ale również chłodniejsze i bardziej metaliczne. Tego rodzaju ciężki sound jest nie do uzyskania w syntezatorach analogowych. Dlatego obie domeny charakteryzują się typowymi właściwościami i klimatem. Redukując to do najprostszych skojarzeń, dźwięk analogowy będzie dla ucha bardziej okrągły. Cyfrowy dźwięk FM – bardziej dzwoniący. Dlatego realizatorzy, chcąc poszerzyć brzmienie Yamahy DX7, nagrywali te same partie unisono wiele razy i składali je w jedną ścieżkę.
Oto kilka przykładów wykorzystania Yamahy DX7
Tina Turner
What’s Love Got To Do With It z płyty Private Dancer (1984)
Spodziewaliście się, że jako pierwszy przykład użycia Yamahy DX7 podam Brytoli z kręgu synth popu i new romantic? Nic z tego. Paradoksalnie, to rockowo-bluesowa Tina wylansowała pierwszy światowy hit, w którym zagrał japoński instrument. Wiadomo, że nie odgrywał kluczowej roli, ale to właśnie dzięki niemu udało się stworzyć pastelowo-kryształowy kontrapunkt dla mocnego głosu artystki.
Whitney Houston
Greatest Love of All z albumu Whitney Houston (1986)
Płyta ukazała się wprawdzie w 1986 roku, ale nagrano ją niemal dwa lata wcześniej. Ballada „Greatest Love Of All” pierwotnie była wykonywana m.in. przez George’a Bensona. Najważniejszym elementem pochodzącym z Yamahy DX7 w przypadku Houston jest barwa „E.piano”, która stała się charakterystycznym detalem muzyki lat osiemdziesiątych, obecnym także w kolejnym przykładzie.
Europe
Carrie z płyty The Final Countdown (1986)
Najsłynniejsza płyta szwedzkiego zespołu to nie tylko najbardziej znany, tytułowy singiel, ale również piękna ballada, oparta w dużej mierze na brzmieniach Yamahy DX7. Zespół, używając ciekawych i wyselekcjonowanych, a jednocześnie nowoczesnych instrumentów elektronicznych podkreślił tym samym, że koncepcja Europe nie ogranicza się do tradycyjnego gitarowego grania.
Kenny Loggins
Danger Zone ze ścieżki dźwiękowej do filmu Top Gun (1986)
Yamaha DX7 to nie tylko pianina, pady, dzwonki i kryształki. W instrumencie został doceniony również bas, a dokładnie barwa „Bass 1”. Utwór „Danger Zone” był na tyle ponadczasowy, że pojawił się także na soundtracku do drugiej części filmu, który wszedł na ekrany w 2022 roku. Może bas z DX7 nie ma takiej głębi, jak ten z Minimooga, ale swoją cyfrową sprężystością znakomicie się wpisał w kontekst czasów.
Berlin
Take My Breath Away ze ścieżki dźwiękowej do filmu Top Gun (1986)
Niewykluczone, że „Take My Breath Away” to najpiękniejsza ballada lat 80., a już na pewno kwintesencja dekady. Berlin to wprawdzie zespół jednego przeboju, dodatkowo napisanego przez „zewnętrznego” kompozytora, Giorgio Morodera, ale piosenka zdobyła Oscara i została zapamiętana na zawsze. Wpisuje się w charakter epoki nie tylko piękną melodią i ekspresyjnym wykonaniem, ale również unikalnym brzmieniem, współtworzonym przez Yamahę DX7.
Elton John
Sacrifice z płyty Sleeping With The Past (1989)
Na deser przykład z końca lat osiemdziesiątych. Można go uznać za pożegnanie z przestrzenno-syntetycznym brzmieniem epoki, ale również z Yamahą DX7. Elton John był przed kolejnym etapem kariery, przez co rozumiem zmianę wizerunku, płyty z lat dziewięćdziesiątych oraz występy będące hołdem dla zmarłych ikon popkultury: Freddiego Mercury’ego oraz księżnej Diany. Jednocześnie artysta znajdował się u szczytu sławy.
Michał Dziadosz
Hi-Fi i Muzyka 02/2026
